
Malware və ya zərərli proqram təminatı (ing. malicious software) - kompüter sistemlərinə, şəbəkələrə, mobil cihazlara və ya digər elektron avadanlıqlara ziyan vurmaq, məlumatları oğurlamaq, sistem resurslarından icazəsiz istifadə etmək, istifadəçilərə maddi və ya mənəvi zərər yetirmək məqsədi ilə xüsusi olaraq hazırlanmış zərərli proqram təminatıdır.
Tarixçə
Malware-in tarixi 1970-ci illərin əvvəllərinə gedib çıxır. İlk kompüter virusu 1971-ci ildə Creeper adlı proqram hesab olunur ki, bu da ARPANET şəbəkəsində yayılmışdı. 1980-ci illərdə fərdi kompüterlərin yaranması ilə viruslar daha geniş yayılmağa başladı. 1986-cı ildə Brain virusu yaradıldı və bu, PC-lər üçün ilk virus kimi qeydə alındı. 1988-ci ildə Morris soxulcanı internetdə böyük fəsadlar törətdi və kibertəhlükəsizliyin vacibliyini göstərdi.
1990-cı illərdə internet texnologiyalarının inkişafı ilə zərərli proqramlar daha mürəkkəb hala gəldi. 2000-ci illərdə malware kommersiya məqsədləri üçün istifadə olunmağa başladı - kibercınayətkarlar bank məlumatlarını oğurlamaq, spam göndərmək və digər qanunsuz fəaliyyətlər üçün zərərli proqramlardan istifadə etməyə başladılar. 2010-cu illərdə ransomware-lər geniş yayıldı və 2017-ci ildə WannaCry və NotPetya kimi böyük hücumlar baş verdi. Hazırda malware sənayesi milyardlarla dollar dəyərində qara bazar iqtisadiyyatına çevrilmişdir.
Malware Növləri
Yayılma Yolları
Malware müxtəlif yollarla yayıla bilər: e-poçt qoşmaları, zərərli veb-saytlar, yoluxmuş proqram təminatı endirmələri, USB və digər daşıyıcılar, sosial mühəndislik hücumları, şəbəkə zəiflikləri və reklamlar vasitəsilə (malvertising).
Təsir və Nəticələr
Malware yoluxması ciddi nəticələrə səbəb ola bilər: şəxsi və maliyyə məlumatlarının oğurlanması, sistem performansının azalması, məlumat itkisi, fidyə ödənişləri, şəxsiyyət oğurluğu, maliyyə itkiləri və biznes fəaliyyətinin dayandırılması. Təşkilatlar üçün malware hücumları reputasiya ziyanı və hüquqi məsuliyyətlərə də səbəb ola bilər.
Qorunma Tədbirləri
Malware-dən qorunmaq üçün antivirus və antimalware proqramlarından istifadə, proqram təminatının müntəzəm yenilənməsi, şübhəli e-poçt qoşmalarının açılmaması, güclü parolların istifadəsi, firewall aktivləşdirilməsi, məlumatların ehtiyat nüsxələrinin yaradılması və kibertəhlükəsizlik məlumatlılığının artırılması tövsiyə olunur.