DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol) — şəbəkəyə qoşulan cihazlara IP ünvanı və digər şəbəkə parametrlərini avtomatik təqdim edən şəbəkə protokoludur. Sadə dillə desək, kompüter, telefon və ya başqa cihaz Wi-Fi və ya kabel vasitəsilə şəbəkəyə qoşulduqda onun internet və digər şəbəkə cihazları ilə əlaqə yaratması üçün müəyyən parametrlərə ehtiyacı olur. Bunlara əsasən IP ünvanı, subnet mask, default gateway və DNS server məlumatları daxildir. Əgər DHCP istifadə olunmasa, bu məlumatların hər bir cihaz üçün əl ilə daxil edilməsi lazım gələ bilər. Böyük şəbəkələrdə yüzlərlə və ya minlərlə cihaz olduğu üçün bu yanaşma həm vaxt aparır, həm də səhv konfiqurasiya riskini artırır. DHCP bu prosesi avtomatlaşdırır. Məsələn, laptop ofisin Wi-Fi şəbəkəsinə qoşulduqda DHCP server avtomatik olaraq ona uyğun IP ünvanı və digər şəbəkə parametrlərini təqdim edə bilər. RFC 2131 DHCP-də avtomatik, dinamik və manual ünvan təyinetmə mexanizmlərini müəyyən edir. Dinamik təyinetmədə IP ünvanı cihaz üçün müəyyən müddətə — lease müddətinə ayrılır.

DHCP nə üçün istifadə olunur?

DHCP-nin əsas məqsədi şəbəkədə IP ünvanlarının və digər TCP/IP parametrlərinin avtomatik idarə olunmasıdır. Kiçik ev şəbəkəsindən böyük şirkət infrastrukturuna qədər DHCP istifadə oluna bilər. Məsələn, bir şirkətdə 300 əməkdaşın kompüteri varsa, hər kompüter üçün IP ünvanını əl ilə yazmaq əvəzinə DHCP server müəyyən IP diapazonundan uyğun ünvanı avtomatik seçərək cihazlara təqdim edə bilər. DHCP vasitəsilə cihazlara IP ünvanından əlavə subnet mask, default gateway, DNS server və lease müddəti kimi parametrlər də ötürülə bilər. Cisco-nun DHCP sənədlərində də Offer mərhələsində bu məlumatların client-ə təqdim edilə bildiyi göstərilir.

DHCP necə işləyir?

Yeni cihaz şəbəkəyə qoşulduqda adətən hansı IP ünvanından istifadə etməli olduğunu əvvəlcədən bilmir. Bu səbəbdən DHCP serveri tapmaq və ondan şəbəkə parametrlərini almaq üçün xüsusi mesaj mübadiləsi həyata keçirilir.

Ən çox izah olunan proses dörd mərhələdən ibarətdir:

Discover → Offer → Request → Acknowledge

Bu ardıcıllıq qısaca DORA adlandırılır. Cisco da DHCP handshake-i bu dörd mərhələ ilə təsvir edir.

DORA prosesi nədir?

DORA DHCP-də cihazın IP ünvanı alması prosesini izah edən dörd əsas mərhələnin baş hərfləridir.

1. DHCP Discover

Client şəbəkəyə qoşulur və DHCP serverin harada olduğunu bilmir. Buna görə şəbəkəyə DHCP Discover mesajı göndərir.

Sadə dillə:

Client: “Şəbəkədə mənə IP ünvanı verə biləcək DHCP server varmı?” Bu mesaj adətən lokal broadcast domain daxilində yayılır.

2. DHCP Offer

DHCP server Discover mesajını qəbul edir və client üçün uyğun IP ünvanı təklif edir.

Məsələn:

IP Address: 192.168.1.25

Subnet Mask: 255.255.255.0

Default Gateway: 192.168.1.1

DNS Server: 8.8.8.8

Lease Time: 8 saat

Bu cavab DHCP Offer adlanır.

3. DHCP Request

Client təklif edilən IP ünvanını qəbul etmək istədiyini DHCP Request mesajı ilə bildirir. Şəbəkədə bir neçə DHCP server varsa, bir neçə Offer gələ bilər. Client seçdiyi təklifi Request mesajı ilə bildirir.

4. DHCP Acknowledge

DHCP server son olaraq DHCP ACK — Acknowledge mesajı göndərir. Bu mərhələdən sonra client aldığı IP ünvanını və digər parametrləri istifadə etməyə başlayır. Beləliklə, DORA prosesi tamamlanır.

DHCP Server nədir?

DHCP Server şəbəkə daxilində IP ünvanlarını və digər şəbəkə parametrlərini idarə edən sistemdir. DHCP Server müxtəlif formada ola bilər:

router daxilindəki DHCP xidməti, Windows Server, Linux server və ya xüsusi şəbəkə avadanlığı. Linux sistemlərində DHCP server xidməti dhcpd kimi daemon şəklində işləyə bilər. DHCP server administrator tərəfindən müəyyən edilmiş IP diapazonunu idarə edir və həmin diapazondan boş ünvanları client-lərə təqdim edir.

Məsələn:

Network: 192.168.10.0/24

DHCP Pool:

192.168.10.50

-

192.168.10.200

Bu halda DHCP server client-lərə həmin diapazondan uyğun IP ünvanları verə bilər.

DHCP Client nədir?

DHCP Client şəbəkə konfiqurasiyasını DHCP serverdən almaq istəyən cihazdır.

Məsələn:

• laptop;
• masaüstü kompüter;
• smartfon;
• printer;
• IP telefon;
• kamera;
• server;
• IoT cihazı

DHCP client kimi işləyə bilər. Client-in əsas funksiyası şəbəkəyə qoşulduqda DHCP serverlə əlaqə quraraq uyğun parametrləri əldə etməkdir.

DHCP Scope və Pool nədir?

DHCP Scope və ya Pool serverin client-lərə paylaya biləcəyi IP ünvanları diapazonudur.

Məsələn:

192.168.1.100

-

192.168.1.200

Bu diapazonda 101 IP ünvanı mövcuddur və DHCP server onları uyğun client-lərə təyin edə bilər. Scope daxilində yalnız IP diapazonu deyil, digər parametrlər də konfiqurasiya edilə bilər:

Subnet Mask

Default Gateway

DNS Server

Lease Time

Böyük şəbəkələrdə müxtəlif VLAN və subnet-lər üçün ayrıca DHCP scope-ları yaradıla bilər.

DHCP Lease nədir?

DHCP tərəfindən client-ə verilən IP ünvanı adətən daimi olmur. IP ünvanının cihaz tərəfindən istifadə edilə biləcəyi müddət DHCP Lease adlanır. Məsələn, lease müddəti 8 saat ola bilər. Bu o demək deyil ki, 8 saat tamam olduqda cihaz dərhal IP ünvanını itirəcək. Client lease müddəti bitməzdən əvvəl onu yeniləməyə çalışır. RFC 2131-də lease client üçün şəbəkə ünvanının ayrıldığı müddət kimi müəyyən edilir və client-in sonradan lease-i uzada bilməsi nəzərdə tutulur. Lease mexanizmi IP ünvanlarının daha səmərəli istifadəsinə kömək edir. Məsələn, qonaq Wi-Fi şəbəkəsinə qoşulan istifadəçi ofisdən ayrıldıqdan sonra onun IP ünvanı müəyyən müddətdən sonra yenidən başqa cihaz üçün istifadə oluna bilər.

DHCP Reservation nədir?

Bəzən müəyyən cihazın DHCP istifadə etməsinə baxmayaraq hər zaman eyni IP ünvanını alması tələb olunur. Bu halda DHCP Reservation istifadə edilə bilər.

Məsələn:

Printer MAC Address:

00:11:22:33:44:55

Reserved IP:

192.168.1.20

Printer hər dəfə DHCP serverə müraciət etdikdə server həmin cihaz üçün 192.168.1.20 ünvanını ayıra bilər. Bu yanaşma printer, kamera və digər sabit cihazların idarə edilməsini asanlaşdıra bilər.

DHCP və Static IP arasında fərq nədir?

DHCP istifadə edildikdə IP ünvanı avtomatik olaraq server tərəfindən təqdim edilir. Static IP istifadə edildikdə isə şəbəkə parametrləri adətən cihaz üzərində əl ilə konfiqurasiya edilir. Məsələn, istifadəçi laptopları üçün DHCP daha praktik ola bilər. Serverlər, bəzi printerlər və şəbəkə cihazları üçün isə sabit ünvan tələb oluna bilər. Bunun üçün birbaşa Static IP və ya DHCP Reservation istifadə etmək mümkündür. DHCP-nin üstünlüyü mərkəzləşdirilmiş və avtomatik idarəetmədir. Static IP-nin üstünlüyü isə cihazın ünvanının dəyişməməsidir.

DHCP Relay Agent nədir?

DHCP Discover mesajı adətən broadcast olduğu üçün router-lər tərəfindən avtomatik olaraq başqa subnet-ə ötürülmür. Bu isə DHCP server başqa şəbəkədə yerləşdikdə problem yarada bilər. Bu vəziyyəti həll etmək üçün DHCP Relay Agent istifadə olunur.

Məsələn:

VLAN 10

192.168.10.0/24

|

|

Router

|

|

DHCP Server

192.168.100.10

VLAN 10-dakı client DHCP Discover göndərir. Router və ya Layer 3 cihaz DHCP Relay kimi işləyərək həmin sorğunu başqa şəbəkədə yerləşən DHCP serverə yönləndirir. Beləliklə, hər VLAN üçün ayrıca fiziki DHCP server qurmağa ehtiyac qalmır.

JET Academy-nin IT Specialist proqramında da DHCP Server və Relay Agent konfiqurasiyası ayrıca mövzu kimi öyrədilir.

DHCP və VLAN arasında hansı əlaqə var?

Böyük korporativ şəbəkələrdə istifadəçilər çox vaxt müxtəlif VLAN-lara bölünür.

Məsələn:

VLAN 10 — Finance

192.168.10.0/24

VLAN 20 — HR

192.168.20.0/24

VLAN 30 — IT

192.168.30.0/24

Hər VLAN üçün ayrıca IP subnet və ayrıca DHCP scope yaradıla bilər. Beləliklə, VLAN 10-dakı cihaz 192.168.10.x diapazonundan, VLAN 20-dəki cihaz isə 192.168.20.x diapazonundan IP ala bilər. DHCP server başqa VLAN-da yerləşirsə, DHCP Relay istifadə edilə bilər. Bu səbəbdən VLAN, Subnetting və DHCP mövzuları Şəbəkə İnzibatçılığı öyrənərkən bir-biri ilə sıx əlaqəlidir.

DHCP hansı portlardan istifadə edir?

DHCP IPv4-də UDP protokolundan istifadə edir. DHCP server xidməti üçün standart olaraq UDP 67, client üçün isə UDP 68 portları istifadə olunur. Bu portların şəbəkədə firewall və digər təhlükəsizlik qaydaları ilə yanlış bloklanması DHCP kommunikasiya problemlərinə səbəb ola bilər. Belə hallarda Firewall konfiqurasiyasının və şəbəkə trafikinin yoxlanılması Troubleshooting prosesinin bir hissəsidir.

DHCP işləmədikdə nə baş verir?

Client DHCP serverdən IP ünvanı ala bilmədikdə şəbəkə bağlantısında problem yarana bilər. Windows sistemlərində bəzi hallarda cihaz özünə 169.254.x.x diapazonundan avtomatik IP ünvanı təyin edə bilər. Bu mexanizm APIPA — Automatic Private IP Addressing adlanır. Microsoft-a görə Windows DHCP server əlçatan olmadıqda 169.254.0.0/16 diapazonundan avtomatik ünvan seçə bilər. Bu ünvanla lokal şəbəkədə məhdud kommunikasiya mümkün olsa da, default gateway təyin edilmədiyi üçün normal routed şəbəkə və internet çıxışı təmin olunmur. Bu səbəbdən Windows kompüterdə 169.254.x.x ünvanının görünməsi çox vaxt DHCP probleminin araşdırılması üçün vacib işarədir.

DHCP Troubleshooting necə aparılır?

Client IP ala bilmirsə, problemi sistemli şəkildə yoxlamaq lazımdır. İlk növbədə cihazın fiziki və ya Wi-Fi bağlantısı yoxlanılır. Daha sonra client-in DHCP istifadə edəcək şəkildə konfiqurasiya olunması təsdiqlənir.

Windows-da:

ipconfig /all

əmri mövcud IP konfiqurasiyası haqqında məlumat verir.

IP ünvanını yeniləmək üçün:

ipconfig /release

ipconfig /renew

əmrlərindən istifadə edilə bilər.

Bundan əlavə aşağıdakılar yoxlanmalıdır:

DHCP server işləyirmi, DHCP pool-da boş IP qalıbmı, client və server arasında routing düzgündürmü, DHCP Relay konfiqurasiyası düzgündürmü, VLAN düzgündürmü və firewall DHCP trafikini bloklayırmı? Şəbəkə problemlərinin bu formada addım-addım müəyyən edilməsi Troubleshooting prosesidir.

Rogue DHCP Server nədir?

Rogue DHCP Server şəbəkə administratoru tərəfindən icazə verilməmiş DHCP serverdir. Belə server client-lərə yanlış şəbəkə parametrləri verə bilər. Məsələn, hücumçu client-ə öz cihazını default gateway kimi təqdim edərək trafikin onun üzərindən keçməsinə çalışa bilər. Bu səbəbdən korporativ şəbəkələrdə icazəsiz DHCP serverlərin qarşısının alınması vacibdir.

DHCP Starvation hücumu nədir?

DHCP Starvation hücumunda hücumçu çox sayda saxta DHCP sorğusu göndərərək serverdəki mövcud IP ünvanlarını tükətməyə çalışır. Nəticədə real istifadəçilər DHCP serverdən IP ala bilməyə bilər. JET Academy-nin Kibertəhlükəsizlik təlimində də DHCP prosesi ilə yanaşı DHCP Starvation hücumu ayrıca öyrədilir.

DHCP Snooping nədir?

DHCP Snooping switch səviyyəsində DHCP trafikinin yoxlanılması və icazəsiz DHCP serverlərin qarşısının alınması üçün istifadə olunan təhlükəsizlik funksiyasıdır. DHCP Snooping-də switch portları trusted və untrusted olaraq təsnif edilə bilər. DHCP serverə gedən etibarlı port trusted kimi müəyyənləşdirilir, istifadəçi portları isə untrusted qala bilər. Cisco DHCP Snooping-i zərərli və icazəsiz DHCP server mesajlarının qarşısını almaq üçün istifadə olunan Layer 2 təhlükəsizlik funksiyası kimi təsvir edir. Bu xüsusiyyət Rogue DHCP və bəzi DHCP Starvation ssenarilərinə qarşı müdafiə tədbirlərindən biri ola bilər.

DHCP öyrənmək üçün əvvəlcə nələri bilmək lazımdır?

DHCP mövzusunu yaxşı anlamaq üçün əvvəlcə IP ünvanlandırma, IPv4, subnet mask, default gateway, LAN, VLAN, Switch, Router və Subnetting anlayışlarını bilmək faydalıdır. Daha sonra DHCP Scope, Lease, Reservation, DORA, Relay Agent və DHCP Snooping mövzularına keçmək olar. Bu biliklər Şəbəkə İnzibatçısı, Sistem İnzibatçısı, IT Support və Kibertəhlükəsizlik istiqamətlərində çalışan mütəxəssislər üçün xüsusilə vacibdir.

DHCP, VLAN, Subnetting, Switching, Routing, NAT, VPN və digər şəbəkə texnologiyalarını real şəbəkə avadanlıqları üzərində praktiki şəkildə öyrənmək istəyirsinizsə, JET Academy-nin IT Specialist təlimi ilə tanış ola bilərsiniz.