API (Application Programming Interface — Tətbiq Proqramlaşdırma İnterfeysi) müxtəlif proqramların, tətbiqlərin və sistemlərin bir-biri ilə əlaqə qurmasına imkan verən qaydalar və mexanizmlər toplusudur. Sadə dillə desək, API bir proqramın digər proqramdan məlumat və ya müəyyən bir əməliyyat tələb etməsini mümkün edir. Bu zaman proqramların bir-birinin daxili quruluşunu bilməsinə ehtiyac olmur.

Məsələn, hava haqqında məlumat göstərən bir mobil tətbiqi düşünək. Tətbiqin özü dünyanın bütün şəhərlərində temperaturu ölçmür. Bunun əvəzinə hava məlumatlarını təqdim edən bir xidmətin API-sinə sorğu göndərir. API həmin sorğunu qəbul edir və temperatur, külək sürəti və hava şəraiti kimi məlumatları tətbiqə qaytarır. Bu prinsip bu gün veb-saytlardan mobil tətbiqlərə, ödəniş sistemlərindən süni intellekt alətlərinə qədər çoxsaylı rəqəmsal məhsulların işləməsinin əsasını təşkil edir.

API necə işləyir?

API-nin iş prinsipini əsasən sorğu və cavab prosesi ilə izah etmək mümkündür. İstifadəçi tətbiqdə müəyyən əməliyyat həyata keçirdikdə proqram API vasitəsilə serverə request, yəni sorğu göndərir. Server bu sorğunu qəbul edir, tələb olunan əməliyyatı həyata keçirir və nəticəni response, yəni cavab şəklində geri göndərir.

Sadə proses belə görünür:

İstifadəçi → Tətbiq → API sorğusu → Server → API cavabı → Tətbiq → İstifadəçi

Məsələn, istifadəçi onlayn mağazada məhsul axtardıqda tətbiq serverə məhsulların siyahısını almaq üçün API sorğusu göndərə bilər. Server lazımi məlumatları verilənlər bazasından əldə edir və nəticəni tətbiqə qaytarır.

API endpoint nədir?

Endpoint API daxilində müəyyən məlumat və ya funksiyaya müraciət etmək üçün istifadə edilən konkret ünvandır. Məsələn, bir onlayn mağazanın API-sində aşağıdakı kimi endpoint-lər ola bilər:

/products — məhsulların siyahısını almaq üçün

/users — istifadəçilərlə işləmək üçün

/orders — sifariş məlumatlarını idarə etmək üçün

Hər endpoint müəyyən bir məqsədə xidmət edir və proqramların serverdəki müxtəlif resurslarla əlaqə qurmasını təmin edir.

REST API nədir?

REST API veb proqramlaşdırmada ən geniş istifadə olunan API yanaşmalarından biridir. REST — Representational State Transfer ifadəsinin qısaltmasıdır. REST API-lər adətən HTTP protokolu vasitəsilə işləyir və müştəri ilə server arasında məlumat mübadiləsini təmin edir. Frontend, mobil tətbiq və ya başqa bir sistem REST API vasitəsilə backend serverə sorğu göndərə və cavab ala bilər. Məsələn, istifadəçinin profil məlumatlarını göstərmək, yeni istifadəçi yaratmaq, məhsulu yeniləmək və ya sifarişi silmək kimi əməliyyatlar REST API vasitəsilə həyata keçirilə bilər.

GET, POST, PUT və DELETE nədir?

REST API-lərdə sorğunun məqsədini göstərmək üçün müxtəlif HTTP metodlarından istifadə olunur.

GET — məlumat almaq üçün istifadə olunur. Məsələn, bütün məhsulların siyahısını əldə etmək.

POST — yeni məlumat yaratmaq üçün istifadə olunur. Məsələn, yeni istifadəçi hesabı yaratmaq.

PUT və PATCH — mövcud məlumatı dəyişmək və ya yeniləmək üçün istifadə olunur. Məsələn, istifadəçinin profil məlumatını yeniləmək.

DELETE — mövcud məlumatı silmək üçün istifadə olunur. Məsələn, səbətdəki məhsulu silmək.

Bu metodlar API ilə server arasında hansı əməliyyatın həyata keçiriləcəyini müəyyənləşdirir.

API-lərdə məlumat hansı formatda ötürülür?

Müasir veb API-lərdə məlumat mübadiləsi üçün ən çox JSON formatından istifadə olunur. JSON məlumatı strukturlaşdırılmış və proqramların asanlıqla oxuya biləcəyi formada təqdim edir.

Məsələn:

{"name": "Aysel", "age": 24}

API serverdən istifadəçi haqqında məlumat aldıqda həmin məlumat JSON formatında tətbiqə göndərilə bilər. Daha sonra Frontend, mobil tətbiq və ya başqa proqram həmin məlumatı istifadəçiyə uyğun formada göstərə bilər.

API key nədir?

Bəzi API-lər hər kəs üçün açıq olmur. API-dən istifadə edən proqramın və ya istifadəçinin müəyyənləşdirilməsi üçün API key adlı xüsusi açardan istifadə edilə bilər. API key xidmətə hansı tətbiqin sorğu göndərdiyini müəyyən etməyə kömək edir. Məsələn, xəritə, hava məlumatları, süni intellekt və ya ödəniş xidmətləri API-dən istifadə etmək üçün istifadəçiyə xüsusi API açarı təqdim edə bilər.

API açarlarını açıq şəkildə paylaşmaq düzgün deyil. Onlar parol kimi qorunmalı və proqramın təhlükəsiz hissəsində saxlanmalıdır.

API-lər harada istifadə olunur?

API-lərə gündəlik istifadə etdiyimiz bir çox rəqəmsal xidmətdə rast gəlirik.

Məsələn:

• onlayn ödəniş sistemlərində;
• hava məlumatı göstərən tətbiqlərdə;
• Google Maps kimi xəritə xidmətlərində;
• sosial şəbəkə inteqrasiyalarında;
• mobil tətbiqlərdə;
• elektron ticarət platformalarında;
• süni intellekt sistemlərində;
• məlumat analitikası platformalarında;
• müxtəlif şirkət sistemlərinin inteqrasiyasında.

Məsələn, bir veb-sayta onlayn ödəniş sistemi əlavə edilirsə, saytın həmin ödəniş xidməti ilə əlaqəsi çox vaxt API vasitəsilə qurulur. Eyni qaydada bir proqram ChatGPT və ya başqa süni intellekt modelinin imkanlarından istifadə etmək istəyirsə, bunu müvafiq API vasitəsilə edə bilər.

API və verilənlər bazası arasında hansı əlaqə var?

API və verilənlər bazası eyni anlayış deyil. SQL və ya NoSQL verilənlər bazası məlumatların saxlandığı və idarə olunduğu sistemdir. API isə tətbiqlərin həmin məlumatlarla təhlükəsiz və müəyyən edilmiş qaydalar əsasında işləməsinə imkan verə bilər.

Məsələn, istifadəçi tətbiqdə profilini açdıqda:

1. Frontend API-yə sorğu göndərir.
2. Backend sorğunu qəbul edir.
3. Server lazım olan məlumatı SQL və ya NoSQL verilənlər bazasından əldə edir.
4. API həmin məlumatı tətbiqə qaytarır.
5. Frontend məlumatı istifadəçiyə göstərir.

Beləliklə API istifadəçi interfeysi ilə server və verilənlər bazası arasında əlaqənin əsas hissələrindən biri ola bilər.

API Frontend və Backend arasında necə işləyir?

Müasir veb tətbiqlərdə Frontend və Backend çox vaxt API vasitəsilə əlaqə qurur. Frontend istifadəçinin gördüyü və qarşılıqlı əlaqədə olduğu hissədir. Backend isə məlumatların işlənməsi, biznes məntiqi, verilənlər bazası və digər server əməliyyatlarını idarə edir. İstifadəçi Frontend-də müəyyən əməliyyat etdikdə API vasitəsilə Backend-ə sorğu göndərilir. Backend sorğunu emal edir və cavabı yenidən Frontend-ə qaytarır. Bu səbəbdən REST API ilə işləmək xüsusilə Frontend, Backend və Full-Stack proqramlaşdırmada vacib bacarıqlardan biridir.

API inteqrasiyası nədir?

API inteqrasiyası iki və ya daha çox proqramın API vasitəsilə bir-birinə qoşulmasıdır. Bu üsulla proqramçılar bütün funksiyaları sıfırdan yaratmaq əvəzinə mövcud xidmətlərin imkanlarından istifadə edə bilirlər.

Məsələn, yeni bir tətbiq hazırlayarkən:

• xəritə üçün xəritə xidmətinin API-si;
• ödəniş üçün ödəniş sisteminin API-si;
• e-poçt göndərmək üçün e-poçt xidmətinin API-si;
• süni intellekt funksiyası üçün AI API-si

istifadə edilə bilər. Bu yanaşma proqramların daha sürətli hazırlanmasına və müxtəlif xidmətlərin bir sistem daxilində birləşdirilməsinə imkan verir.

API niyə vacibdir?

API müasir proqram təminatının əsas komponentlərindən biridir. Fərqli sistemlərin bir-biri ilə əlaqə qurmasına, məlumat paylaşmasına və mövcud xidmətlərdən istifadə etməsinə şərait yaradır. API-lər sayəsində proqramçılar hər funksiyanı sıfırdan yaratmaq məcburiyyətində qalmır. Bunun əvəzinə müxtəlif xidmətləri birləşdirərək daha funksional veb-saytlar, mobil tətbiqlər və proqram sistemləri yarada bilirlər. Bu səbəbdən API anlayışını başa düşmək xüsusilə Frontend, Backend və Full-Stack proqramlaşdırma öyrənənlər üçün vacibdir.

Tez-tez verilən suallar

API proqramlaşdırma dilidirmi?

Xeyr. API proqramlaşdırma dili deyil. O, proqramların və sistemlərin bir-biri ilə necə əlaqə quracağını müəyyən edən interfeys və qaydalar toplusudur.

REST API ilə API arasında fərq nədir?

API daha geniş anlayışdır. REST API isə API yaratmaq üçün istifadə edilən yanaşmalardan biridir.

API-dən kimlər istifadə edir?

Frontend Developer, Backend Developer, Full-Stack Developer, mobil proqramçı, Data Engineer və digər texnologiya mütəxəssisləri API-lərlə işləyə bilirlər.

API olmadan proqram yaratmaq mümkündürmü?

Bəli, lakin müasir tətbiqlərin böyük hissəsi xarici xidmətlər, serverlər və digər sistemlərlə əlaqə yaratdığı üçün API-lər proqramlaşdırmada çox geniş istifadə olunur.

API öyrənmək çətindirmi?

Əsas məntiqi çətin deyil. Request, response, HTTP metodları, endpoint və JSON kimi anlayışları mənimsədikdən sonra sadə API-lərlə işləməyə başlamaq mümkündür.